| |
|
|
| |
Abschied / Erlaubnis im Althochdeutschen: A. Die Glossen
|
|
| |
|
|
| |
| Norm. Form |
HS-Form |
Referenz |
In: |
| orlof n |
permissum: orlof |
G IV:207,15 |
Alphab. geordnete Glossare. B: Nicht Bestimmte Codex seminari Trevirensis R. III 13 |
| urlob n |
licentia: urlobe |
G II:485,28 |
Prudentius-Glossen - Codex Sangallensis 136 |
| urloub n |
licentia: urlaup |
G I:141,18 |
Abrogans. K - Codex Sangallensis 911. S. 122 |
| urloub n |
permissu: urloube |
G II:126,60 |
Canones conciliorum et decreta pontificum Codex Vindobonensis 361. |
| urloub n |
licentia: urloube |
G II:389,3 |
Prudentius-Glossen Codex musei Britannici Add. 16894 |
| urloub n |
licito: vrloube |
G II:459,58 |
Prudentius-Glossen Codex Parisinus nouv. acquis. 241 Clm 14395 |
| urloub n |
fas: urloup |
G II:628,41 |
Vergilius-Glossen Clm 18059 |
| urloub n |
permissum: urlǒb |
G III:253,38 |
Summarium Heinrici XI Codex Vindobonensis 2400 |
| urloub n |
permissum: vrlǒb |
G III:253,38 |
Summarium Heinrici XI Clm 2612 |
| urloub n |
permissum: urlǒb |
G IV:154,58 |
Glossae Salomonis Codex musei Britannici Add. 18379 |
| urloub n |
quo pĕtĕret missionem: vrlovb |
G IV:353,13 |
Vita Martini auctore Sulpicio Severo Clm 9536 |
| urloub n |
per licentiam: duruh urloup |
G IV:529,16 |
Vita Martini auctore Sulpicio Severo Clm 6413 |
| urloubî f |
licentia: urlaupi |
G I:140,18 |
Abrogans. Pa Codex Parisinus 7640 |
| urlub n |
licentia: xrlxbf (=urlube) |
G II:509,12 |
Codex monasterii heremitarum 316 |
| urlub n |
licentia: vrlubo |
G II:509,12 |
Codex Turicensis C 164 |
| urlub n |
quo pĕtĕret missionem: urlup |
G V:33,4 |
Vita Martini auctore Sulpicio Severo Codex Turicensis Rhenov. 36 |
Aus einem germanischen Adjektiv *lauβaz, *lauβō, *lauβan "angenehm, genehm" leitet sich ein gemeingermanisches Verb *lauβijan- "erlauben, genehmigen" ab und aus diesem Verb wiederum ein *uz-lauβijan-, eine Form, die notwendig war, um die Vieldeutigkeit des Simplex zu klären, das auch loben, preisen und vielleicht auch noch glauben (cf. altwestn. lofa~leyfa) bedeuten konnte
Gewöhnlich geht man davon aus, dass es auch ein germanisches Substantiv *lauβaz m oder *lauβan n "Genehmigung, Erlaubnis" gegeben hat, aus dem sich das altenglische léaf "Erlaubnis" entwickelt haben soll. Dieses altenglische Substantiv könnten wir als Substantivierung des erwähnten Adjektivs betrachten; wir sind aber eher geneigt, darin eine Rückbildung zu altenglisch líefan~álíefan "erlauben" zu sehen.
Vom denominativen Verb *uz-lauβijan- (→ althochdeutsch irlouben) wird im Althochdeutschen ein Deverbativum *urlaub, *urlaubî "Erlaubnis" abgeleitet.
Für die semantische Entwicklung vom germanischen Adjektiv zum germanischen Verb, vgl. auch das deutsche Paar genehm/angenehm~genehmigen.
Als dieses Wort die Bedeutungen Erlaubnis wegzugehen und Abschied entwickelt, braucht man ein neues Substantiv, das eindeutig Erlaubnis bedeutet: so entstehen im Mittelhochdeutschen Nebenformen wie urloubunge, urloubede.
Die Formen Erlaubnis, Erlaubnus, Erlaubung erscheinen erst im Verlauf des Frühneuhochdeutschen
Siehe auch → Kluge, → Pfeiffer und → Duden. |
| |
| |
|
|
| |
Abschied im Althochdeutschen: B. Die lit. Denkmäler
|
|
| |
|
|
| |
| Norm. Form |
HS-Form |
Referenz |
In: |
| urloub n |
urloub |
Fuldaer Beichte |
âna urloub gap, âna urloub intphieng, uncîtin ezzenti, uncîtin trinchanti, uncîtin slâfenti, uncîtin uuachanti [ich bekenne, dass ich] ohne Erlaubnis gegeben habe, ohne Erlaubnis angenommen habe, zur unrechten Zeit gegessen, getrunken, geschlafen habe [und] wach gewesen bin |
| urloub n |
urloub |
Mainzer Beichte |
âna urloub gab unde nam daz ih ni solta, zuêne ni besuonda sô ih solta [ich bekenne, dass] ich ohne Erlaubnis gab und nahm, was ich nicht nehmen durfte, und Entzweite nicht versöhnte, wie ich hätte tun sollen |
| urloub n |
urloub |
Pfälzer Beichte |
âna urloub gab thaz ih ni scolta, âna urloub infiang thaz ih ni scolta [ich bekenne, dass] ich ohne Erlaubnis gegeben habe, was ich nicht geben durfte, und dass ich ohne Erlaubnis das angenommen habe, was ich nicht annehmen durfte |
| urloub n |
hurolob |
Lorscher Bienensegen |
hurolob ni habe du du sollst keine Erlaubnis haben [wegzufliegen] |
| urlub n |
urlub |
Ludwigslied |
Tho nam her godes urlub, Huob her gundfanon uf Er empfahl sich seinem Gott, erhob das Kriegsbanner |
| urlub n |
urlub |
Notker Labeo (Boethius I. Item prologus teutonice) |
Táz úrlub káb ímo Zeno, sîn lánt ióh sîne líute ze sînên tríuuôn bevélehendo Zeno gab ihm (Dioterih) die Erlaubnis (gegen Ôtacher zu ziehen), wobei er (=Zeno) dessen Treue (=der damit erwiesenen Treue des Dioterih) sein Land und sein Volk anempfahl (als Gegenleistung bei einem Sieg des Dioterihs über Ôtacher) |
| urloubî f |
urlaubii |
Benediktinerregel |
|
Im Althochdeutschen finden wir das Wort urloub von erster Stunde an, da es bereits im Abrogans belegt ist. Die belegte Bedeutung dieses Wortes ist für die gesamte Periode Erlaubnis.
Schützeichel S. 276 (m. Gen., Abschied von) und Splett I,1 S. 565 ("Erlaubnis, Billigung; Urlaub, Abschied, Entlassung; Ermahnung?") setzen für die althochdeuteche Periode auch die Bedeutung Abschied voraus. Wir gehen davon aus, dass diese Bedeutung durch Ludwigslied Z. 27 erschlossen wird. |
| Daneben: |
| gilâz m, n |
gelâz, kelâz |
Notker |
|
| firlâzzanî f |
ferlâzeni |
Notker |
|
| firhėngida f |
|
|
|
| gihėngento |
permittendo: gihengento "mit Erlaubnis" |
Abrogans - Pa |
|
| |
|