Actualidade / Entrevista


Vigo, 13 de novembro de 2007

Entrevista a Enrique Corral, compañeiro guatemalteco do vigués Fernando Hoyos
“Nós optamos por acompañar ás comunidades indíxenas nas opcións que escolleron de coller as armas”

 

Zélia García-

zelia@galizacig.net


  Enrique Corral; clic para aumentar
Enrique Corral: “Estamos nun réxime bastante conservador dirixido por forzas de dereita, que finalmente é case reprodución dun sistema colonial, e nunha estrutura de estado que discrimina aos pobos indíxenas, ás mulleres, á mocidade porque así naceu a configuración do Estado guatemalteco desde o século XIX. Foise institucionalizando, creando organismos de equilibrio, supervisión, control, e obviamente xa non son as ditaduras militares de antes. Hai formas máis democráticas e máis institucionalidade pero o poder detrás dese aparato en esencia non se transformou substantivamente”. (Foto: ©galizacig.com 09/10/2007).
 
Aproveitando a viaxe, convidado pola Fundación Galiza Sempre, entrevistamos a Enrique Corral, compañeiro do xesuíta vigués Fernando Hoyos, homenaxeado nesta primeira semana de novembro en Vigo no vinte e cinco cabodano da súa morte combatendo xunto ao Exército Guerrilleiro dos Pobres en Guatemala. Desde esta etapa, as lembranzas de Fernando Hoyos de Galiza, así como a actualidade máis recente é abordada nas seguintes liñas.

Enrique Corral foi compañeiro de estudos e de militancia de Fernando Hoyos, é fundador e director xeral da Fundación Guillermo Toriello. Participou no proceso de Negociación e nas Comisións dos Acordos de Paz. Actualmente é delegado de URNG ao Consello Nacional de Acordos de Paz, entidade estatal integrada polas representacións da sociedade civil, partidos políticos, asinantes dos Acordos de Paz e entidades do Poder lexislativo, executivo e xudicial. Nesta entrevista realiza un percorrido histórico, desde a decisión, polo seguimento da teoloxía da liberación, de unirse á causa do Exército Guerrilleiro dos Pobres á actualidade de América Latina e as últimas eleccións en Guatemala.


Zélia García: Fernando Hoyos falaba da súa vida na Galiza, coñeces algo desta etapa da súa vida?

Enrique Corral: Fernando naceu en Vigo. Estudou até bacharelato no colexio dos xesuítas. Deixoulle unha fonda pegada esta terra, moito máis que as outras partes do Estado nas que viviu. Mesmo cando estaba alí na montaña, el que era moi amigo dos deportes, seguía por un pequeno radio transmisor de onda curta, que normalmente utilizabamos para estar conectados co exterior, os resultados do Celta e escribía moito mesturando, dicía el, o son da gaita e o da marimba, que é o instrumento nacional que é unha mestura de son triste e alegre. El sempre tiña un recordo moi vivo das costumes, da lingua, da identidade (aínda que el era descendente de casteláns), e formación no colexio e a súa primeira época deixáronlle unha fonda pegada. Tiña unha personalidade moi aguda e moi humorística, que comprobei que é un trazo moi desta terra. Era unha persoa moi alegre e irónico.

Zélia García: Por que motivos marcha a Guatemala?

Enrique Corral: Estamos a falar de finais dos anos 60, e non había comunicación entre sectores nin países, non había coñecemento dos procesos como pode saber agora a mocidade do que está a acontecer, e practicamente os mecanismos para buscar un compromiso era a través das misións, dos relixiosos. El viuno moi claro desde finais dos sesenta e tivo unha vocación misioneira, como un xeito de contribuír a un país que daquelas se dicía "subdesenvolvido". Era o mecanismo relixioso para trasladarse a colaborar internacionalmente con outro proceso, era case o único xeito que había e foi o camiño que nós escollemos. É unha sensibilidade especial, cando comeza a haber datos da situación neses novos terreos dos países africanos e latinoamericanos, e ai moitos presionamos para que nos mandaran para alá.


A universidade de Lovaina, punto de reflexión

Zélia García: E coñecedes a Fernando hoyos na universidade de Lovaina, en Bélxica?

Enrique Corral: Nós coñecémonos antes, na Universidade do Salvador, onde el estaba a formar sacerdotes salvadoreños, nos anos 68-69. Eu estaba en Guatemala traballando nun colexio de xente moi elitista, e ai fixemos unha reflexión sobre onde íamos estudar e tiñamos varias opcións. Eliximos Lovaina por ser nese momento máis progresista, estivera alí Camilo Torres, un sacerdote colombiano que morrera na guerrilla. Sabiamos que era un centro de teoloxía e socioloxía máis avanzado, e cremos que alí se entenderían mellor as preocupacións do Terceiro Mundo. Cremos porque logo non foi tanto, e costa moito entender toda a problemática social, dos pobos indíxenas de América Latina nas universidades europeas. De feito, nos tentamos transformar os currículos para que se adaptará máis ante o estudo latinomericano, pero non o conseguimos. E para nós a opción foi regresar a estudar a análise da realidade desde unha maneira insertada nos procesos, desde a Guatemala máis profunda, os pobos indíxenas, os barrios marxinais, como unha maneira de formación para nós.


Exército Guerrilleiro dos Pobres

Zélia García: Como vos integrades e cales son as razóns que vos levan a formar parte do Exercito Guerrilleiro dos Pobres?

Enrique Corral: En primeiro lugar, o réxime represivo non deixaba marxe de actuación política nin social na legalidade. O réxime era militar, autoritario, represivo, e consideraba exótico, mesmo apoiándose na Constitución, calquera ideoloxía que non fora esa. Nós que íamos coa ideoloxía do oprimido, de Paulo Freire, desde a teoloxía da liberación, falando dos procesos de reinserción nas comunidades indíxenas, pois o réxime viuno como algo subversivo, e polo tanto suxeito de represión. O réxime non daba marxe, o esquema de poder non deixaba actuar. Tamén había que entender a situación das comunidades indíxenas, o nivel de discriminación, de explotación, de marxinación económico, e o traballar xunto a esas comunidades e sectores que migraban do Altiplano á Costa Sur en condicións tremendamente de abandono do elemental (da súa seguridade, dos seus dereitos, no sentido de saúde, de horarios, de condicións de traballo, de xustiza, no trato humano, nos salarios, parece incríbel que hai catro décadas se vivira esta situación e que se continúe a dar). Vendo esta situación e a "cerrazón" do réxime que había que mudar, e á luz destes compromisos adquiridos coa teoloxía da liberación, con unha visión nova do ser cristián para nós foi moi natural seguir ese compromiso evolucionado neste camiño costa arriba, porque eran difíciles estas opcións, e estabamos nunha encrucillada: ou renunciabamos aos compromisos adquiridos coa xente, ou buscabamos alternativas viábeis que foron a clandestinidade e a loita armada. Non había moita elección pois ou dobregabas os teus principios e compromisos, ou buscabas este camiño tan duro; e nos optamos por acompañar a estas comunidades nas opcións que eles escolleron que foron coller as armas para enfrontar ao réxime.

Zélia García: Como valoras esta etapa?

Enrique Corral: Eu valóroo á luz do que acontecía entón, e creo que era inevitábel. Foi coherente con todos estes procesos e dunha xenerosidade extrema porque é a conversión dunha persoa que viña de fora facer ese labor de sumerxirse, asumir o idioma propio, as maneiras, facer ese labor de apoio, compartir esa situación, é unha transformación moi valiosa dun ser humano por entender a outro ser humano doutra parte do mundo. Fixo conquistas estratéxicas á evolución política e social de Guatemala, aínda que non se materializaron aínda plenamente. Creouse a raíz da presión militar e das forzas sociais unha axenda de transformación do país. Non se fixo unha revolución pero se creou unha axenda, creáronse os mecanismos e espazos posíbeis para o acceso dos dereitos, que lamentabelmente se tivo que vivir unha guerra de trinta e seis anos pero que noutros casos ten durado séculos, como a loita das poboacións negras ou das mulleres, e sempre foron procesos de moito sacrificio e resistencia, tamén en Guatemala, pero agora polo menos temos un acordo dos dereitos de identidade dos pobos indíxenas e un acordo para o desenvolvemento socioeconómico que non se está a cumprir pero que continúa a ter validez. Introducíronse no país actores novos, como as mulleres, os pobos indíxenas, todos os actores locais que estaban sumamente deprimidos e oprimidos, e que vivían case como un apartheid, había mesmo unha separación de razas. Foi limitado pero inevitábel. A miña xeración durante tres décadas tivemos que facer este sacrificio, pero a día de hoxe temos máis posibilidades de acceso a dereitos, individuais e colectivos.


Os Acordos de Paz

Zélia García: E chegaron os Acordos de Paz, como valorades eses acordos, cumpríronse ou non?

Enrique Corral: Os acordos están ben deseñados porque Guatemala foi o último proceso negociado en América Latina; aprendeuse do Salvador e de Nicaragua. Aprendeuse de procesos africanos, porque como todo isto foi asesorado por Nacións Unidas, si se tivo en conta como camiñaron outros procesos, mesmo o de Colombia, e o contido e o exposto está moi ben pero o problema é que as forzas políticas que dominaron o escenario na transición, despois dos Acordos de Paz, non tiveron a vontade nin o desexo de facer reais os compromisos adquiridos nos temas terra, reformas fiscais, incorporacións á identidade dos pobos indíxenas por mencionar temas fundamentais como a propia Reforma do Estado, e tampouco houbo unha presión forte do movemento social de esquerdas e oposición que fixeran cumprir. Nacións Unidas que estivo levando todo este proceso, deixouno hai catro anos, e este organismo antes exercía certa presión internacional que deixou de ter efecto agora. E o poder nunca ía tomar decisións contrarias aos seus intereses, e dos grupos que o respaldan, e a implementación foi moi limitada nos temas substantivos (políticas sociais, terra, polos indíxenas), e esa é a realidade, é unha materia pendente moi importante.


A morte de Fernando Hoyos

Zélia García: Como e cando morre Fernando Hoyos?

Enrique Corral: El morreu hai 25 anos exactamente nun enfrontamento con, ao que alí chamamos, "patrulla de autodefensa civil" organizados polo exército e dirixidas polo exercito. El morreu nunha camiñada dunha fronte transitando un río, a vaguada dun río moi profundo, ferírono e caeu ao río, un morto con outro noviño que se chamaba "Chipito". Non sabemos se morreu polos disparos ou se foi que se afogou, porque o altiplano é moi alto e abrupto, e os ríos baixan con moita forza. El caeu nun deses cruces, ferido ou morto xa, e soubemos que o seu cadáver apareceu metros abaixo nun recodo. Soubemos disto porque o propio exército informou, que había un posíbel guerrilleiro de aspecto estranxeiro, polo tamaño, e que podía ser un sacerdote da zona. Isto soubémolo polas nosas fontes de radio-rastreo que tiñamos naqueles tempos, e verificamos despois con testemuñas, tanto xente que ía con eles como xente das poboacións que nos relataron que así foi, que caeran ao río os dous. O que nunca apareceu foi o cadáver nin a mochila que levaba no campo, cun arma defensiva, cun caderno, porque a el gustaba moito de escribir poemas, plans de traballo, unha manta, que levaba sempre cun plástico, e el nun plástico levaba sempre un poema que reflexa moi ben a súa filosofía que se chamaba "non me chames estranxeiro porque nacín noutra terra", que é dun cantautor que se chama Rafael Amor e que xoga con esa palabra, de quen inventou o de estranxeiro. El era un home moi universal, non era un estranxeiro en Guatemala porque el elixiu a causa de Guatemala, da xente, e era este poema algo moi simbólico que sempre levaba na mochila. Mesmo chegouse a crer que este poema era del. Iso aconteceu nunha época de ofensivas moi grandes do exército e era un momento moi difícil para nós neste momento da loita interior, e nunha zona onde houbo un arrasamento de poboacións enteiras, de xenocidio, de brutalidades do réxime. E Fernando Hoyos foi parte dese sacrificio.

Zélia García: Como se crea a Fundación Guillermo Toriello e que labor persegue?

Enrique Corral: A Fundación nace froito dun acordo tomado na mesa de negociacións para incorporar aos excombatentes á vida legal, política, socio-económica en Guatemala, para acompañar o acceso á terra, construción de vivenda, nivelar os coñecementos e homologar o sistema de educación e axudar en todas as xestións para volverse cidadáns produtivos, organizados e tamén crear as condicións de documentación e demais para poder optar a ser parte tamén un partido político legal, e para iso nace a Fundación.

Recollemos documentación de mulleres, investigamos terras para xestionala, procesos produtivos, asistencia técnica coa cooperación internacional.

Este é a orixe pero despois nos ampliamos ao sector do desmobilizados e ás comunidades que retornaron de México, e dedicámonos ao desenvolvemento local e rexional, con unha visión de incidir nas políticas públicas que favorezan a toda esta poboación pero tamén con unha visión de xerar unha idea de desenvolvemento nacional, contraposto a todos os megaproxectos aliados das transnacionais, metidos neses intereses de grandes nichos financeiros. A idea de desenvolvemento é potenciar a idea de desenvolvemento do pequeno e do mediano, e entre todos xerar un novo actor de cambio e de democratización para o país. E neso estamos traballando moi intensamente.

A Fundación chamase Guillermo Toriello, en lembranza dunha persoa moi forte, que foi moi solidario cos movementos de liberación do mundo, presidiu o Tribunal Anti-imperialista dos pobos, foi moi solidario cos sandinistas, co El Salvador, asinou a Carta dos Dereitos Humanos e chámanlle o "Canciller da Dignidade de América Latina" porque defendeu a soberanía nacional, o desenvolvemento interno cunha valentía, e só porque nese momento non había países democráticos no continente, (foi no período da revolución do 44-54 do século pasado). Eliximos o nome porque a súa morte coincide coa sinatura dos acordos.


Situación política actual de Guatemala

Zélia García: Como definirías a situación actual política, social e dos movementos sociais en Guatemala?

Enrique Corral: A situación política en palabras dos mexicanos é “máis do mesmo”, estamos nun réxime bastante conservador dirixido por forzas de dereita, que finalmente é case reprodución dun sistema colonial, e nunha estrutura de estado que discrimina aos pobos indíxenas, ás mulleres, á mocidade porque así naceu a configuración do Estado guatemalteco desde o século XIX. Foise institucionalizando, creando organismos de equilibrio, supervisión, control, e obviamente xa non son as ditaduras militares de antes. Hai formas máis democráticas e máis institucionalidade pero o poder detrás dese aparato en esencia non se transformou substantivamente. Houbo cambios pero dentro dos sectores oligárquicos que emanan de toda esa estrutura económica e política que se xerou en distintos correos, e volcado como aliado número uno o imperialismo norteamericano e as empresas transnacionais. Non é o aliado o produtor interno, o mercado interno, o desenvolvemento interno, é un réxime moi conservador, moi autoritario, con poucas prácticas democráticas, e facendo os seus pequenos ensaios institucionais nese sentido. Agora si que se abriu a participación desde os Acordos de Paz e despois do conflito, xa non é tan militarista como antes, pero si que hai case un ADN militar, xa que mesmo o estado guatemalteco republicano naceu ao redor do exército. Ten un perfil moi fixado ao redor do rol do exército, que substituín en boa medida o sistema dos partidos na historia de Guatemala.

Os movementos sociais foron decaendo nos últimos doce anos, de ter organizacións campesiñas fortes, que facían tremer a estrutura das fincas, sindicatos (sobre todo na industria crecente dos setenta) pois todo isto quedou minimizado, sendo reducidos e ficando sen ningunha belixerancia, case convertéronse nunha clase moi especial dentro da clase traballadora, e cun aumento da economía informal moi difícil de organizar. Quedou moi desarticulada a organización social e os mecanismos de mobilización social, mantense bastante a organización campesiña aínda, as coordinacións campesiñas polo dereito á terra, os dereitos dos pobos indíxenas; neste caso aínda hai unha boa base, tamén na defensa dos recursos naturais pero non rebasan como en Bolivia ao Estado, a pesar de ser máis dun 60% poboación indíxena, e ademais nun país no que máis do 70% está nunha situación de pobreza ou extrema pobreza. Non hai un movemento articulado e a isto ten contribuído moito o descabezamento dos líderes, o terror que aínda está presente na sociedade guatemalteca. Pero si que hai un xurdimento de novos actores como as mulleres, que están a xogar un papel de liderazgo tomando posición cada vez máis forte en espazos de distinto tipo. Os pobos indíxenas, a pesar de que aínda falte moito pola concreción dos seus dereitos, xa están presentes na axenda nacional con forza, pero xa non é a discriminación do pasado, e mesmo hai algúns mecanismos que converten en delito os actos de discriminación; mesmo Rigoberto levou un caso diante dun tribunal e gañouno, e iso e inédito no noso país.

Tamén hai actores novos no poder local, que é moi importante, nas alcaldías, nos consellos de desenvolvemento local, departamentais, van xurdindo forzas que defenden os seus recursos, coas súas consultas populares, e enfróntanse ás transnacionais.

Aínda así, a esquerda non se converteu aínda nun referente para todas estas loitas, falta moito. Eu persoalmente creo que o período despois da sinatura da paz que había que cambiar de estratexia e de instrumentos non se adaptou á realidade da situación actual da poboación guatemalteca, que ten máis do 50% de menores de 17 anos, unha mocidade que ven doutras claves e doutras vivencias, que viñeron do refuxio, xa penetraron todos estes mecanismos culturais desde EEUU, e aínda a esquerda non puido empatarse con estes sectores.

Mesmo hai que recoñecer que mudaron moitas cousas no país, e unha delas é que a principal fonte de ingresos no país son as divisas dos emigrantes en Estados Unidos, con documentos ou sen documentos. E isto é moi demostrativo de como mudou a economía radicalmente, e tamén a xente. Todo ese tipo de fenómenos, a violencia de rúa, o crime organizado, a inseguridade cidadá, son problemas difíciles que están ligados ao período de contrainsurxencia do exército, de todos estes grupos que operaban fora da lei; e toda esta lectura nova está costando moito á esquerda, e ao final non somos un referente, cando menos no electoral, para a poboación.


Eleccións moi recentes

Zélia García: Como avaliades as recentes eleccións en Guatemala?

Enrique Corral: O conxunto é un avanzo de feito da dereita porque finalmente houbo un comportamento dun voto, do 94%, que votou á dereita, porque o presidente electo programaticamente está situado á dereita, independentemente de que Colón estea rodeado dalgún cadro socialdemócrata e el mesmo sexa un demócrata e un liberal dialogante, pero o esquema do partido e o programa afirma os tratados de libre comercio, afirma seguir cos megaproxectos que favorecen ás grandes transnacionais, non hai unha liña decidida de inversión e reforma fiscal para inverter no desenvolvemento... Así que finalmente é a dereita a que está dominando a escena nacional. Foi iso si menos mal que quedara Álvaro Colón a que quedara o xeneral, porque sería terríbel tamén no nivel simbólico para a xente que viviu a represión pero tampouco é unha garantía de transformacións sociais e económicas por ningún lado. Haberá unha marxe de negociación pero moi limitada porque a alianza cos poderes do norte é tremenda. A esquerda, os pobos indíxenas que teñen un interese máis progresista tivemos uns resultados moi limitados. A propia Rigoberta Menchú tivo uns resultados pobres nas eleccións, conseguiu só unha deputada. A pesar de que se incrementa a pobreza e a pobreza extrema, non van da man estes procesos a que se favorezan procesos de cambio social no político e acóllense con máis facilidade a réximes autoritarios. É menos malo que na segunda volta gañara Álvaro Colón, por ser máis demócrata, pero cun programa finalmente conservador, e non é un aliado da corrente latinoamericana de esquerdas.

Zélia García: E os cambios en numerosos xa países de América Latina cara esa nova esquerda no voso continente chegase a notar en Guatemala?

Enrique Corral: Os cambios son moi positivos e necesarios, rompen o esquema de que os americanos do norte podían facer o que querían cos nosos gobernos, e da moita máis marxe de independencia , a posibilidade de crear ese banco do sur, de xerar estas alianzas, horizontalizar máis o acceso ao petróleo, e iso vai rachando hexemonías e vai creando outros mundos, e iso é moi positivo. Pero hai que ser claros e desde Guatemala pola cercanía con Estados Unidos e polo limitado dos apoios dos potenciais aliados destas correntes en Guatemala teñen pouco impacto, e non se pode aproveitar esa corrente progresista do sur desde Guatemala porque aínda non madurou a alternativa de esquerdas. Nós vémolo con moi bos ollos. Por exemplo, hai programas sociais como o que fixo Cuba de formación de médicos e de presenza de médicos humanitariamente dunha grande calidade en Guatemala, Venezuela tamén está a apoiar un programa de tratamento para a vista... Si hai cosas coas que a xente se vai decatando da importancia destas mudanzas pero é moi limitado non por parte dos gobernos de Venezuela, Cuba, Bolivia, Ecuador, senón por parte de como estamos nós. Creo que está aproveitando mellor esta situación Nicaragua e El Salvador nos seus programas de alfabetización e saúde que nós propios.

Zélia García: E por último, como foi para ti esta viaxe a Galiza seguindo o camiño á inversa do teu compañeiro Fernando Hoyos?

Enrique Corral: Para min foi moi interesante primeiro pola hospitalidade do nacionalismo, porque a min me convidou Galiza Sempre, e interesoume moitísimo porque en Guatemala hai todo un proceso de ir xerando condicións para unha mellor autonomía dos pobos indíxenas, maior exercicio de autonomía rexional, maior exercicio dos dereitos colectivos e tiña verdadeira curiosidade de como nace todo este movemento, que ao final vai crecendo e como se articula co social; e todo isto era unha inquedanza real para min e para os compañeiros dirixentes dos pobos indíxenas que traballamos moi xuntos e somos moi aliados, e apoiámonos mutuamente. Desde ese punto de vista, interesoume moitísimo os avances que hai, e mesmo a xuntanza mantida coa CIG, porque era un capítulo que me faltaba aínda coñecer para entender o sindicalismo nacionalista, e déronme claves fundamentais para entendelo, que moito ten que ver coa defensa dos recursos naturais, da identidade, da aportación que fan os pobos á riqueza de Guatemala; e é moi útil porque son estratexias que poden saír a flote.

A transformación que vexo que houbo en Galiza, porque eu só tiña referencias a través de Fernando, e da emigración galega en Bélxica e noutros países onde estiven, é importante polo desenvolvemento interno, o debate político en si é moi interesante.

A fermosura natural que se mira e ver experiencias interesantes converteu todo isto nunha viaxe moi especial, e encantoume poder estar aquí. Vou facer un esforzo por levar literatura para alá, non para min, senón para compartila e moi agradecido a vós tamén.

 
 


Zélia García,
membro de CIG-Comunicación.

  Zélia García
 



Ir á páxina de inicio
Confederación Intersindical Galega
www.galizacig.com

ÚLTIMA REVISIÓN: 13/11/2007
cig.informatica


 

web-espello en www.galizacig.org
e
www.galizacig.net (mirrors)


Para estar ao día da actualidade sindical en Galiza, subscríbete á lista de correo da CIG e recibe puntual notificación das
novas informacións, artigos, documentos, publicacións, convenios colectivos... que ofrece a CIG na sua páxina web galizacig.com.

Apúntate en: http://www.elistas.net/lista/galizacig/alta